Nobelova nagrada za fiziku za 2026. godinu pripala je Fransisu Halzenu sa Univerziteta Viskonsin-Medison za odlučujući doprinos razvoju opservatorije IceCube i otkrivanju visokoenergetskih neutrina koji potiču iz kosmičkih izvora. Ovo priznanje predstavlja potvrdu značaja projekta koji je promenio način na koji naučnici proučavaju najekstremnije procese u svemiru.
Halzen je još 1988. godine predložio ideju da se ogromna količina čistog leda na Južnom polu iskoristi kao prirodni detektor za čestice koje je izuzetno teško registrovati. Iz te zamisli nastala je IceCube opservatorija, jedan od najambicioznijih detektora čestica ikada napravljenih. Postavljen u približno kubnom kilometru antarktičkog leda, sistem je omogućio naučnicima da prate signale koji dolaze iz dubina svemira.
Led koji je postao teleskop
Neutrini su među najneuhvatljivijim česticama poznatim fizici. Gotovo da ne stupaju u interakciju sa materijom, pa u ogromnom broju prolaze kroz Zemlju, a da pritom ostanu neprimećeni. Upravo ta osobina dugo je predstavljala prepreku za njihovo proučavanje, ali je Halzen u njoj prepoznao i mogućnost za potpuno novu vrstu astronomije.
Kada neutrino visoke energije ipak stupi u interakciju sa atomskim jezgrom u ledu, nastaje kratkotrajan bljesak svetlosti. Hiljade optičkih senzora postavljenih duboko ispod površine registruju takve signale i omogućavaju izračunavanje pravca iz kojeg je čestica stigla. Na taj način ogromna masa antarktičkog leda postaje svojevrsni teleskop, iako ne posmatra svetlost već tragove čestica.
Izgradnja opservatorije trajala je godinama, a IceCube je završen 2011. godine. Njegovi detektori omogućili su prvi veliki korak ka proučavanju neutrina veoma visokih energija. Kasnija posmatranja pokazala su da deo tih čestica ne potiče iz Sunčevog sistema, već stiže iz udaljenih kosmičkih izvora.
Novi pogled na najburnije delove svemira
Za razliku od svetlosti, neutrini mogu da putuju kroz ogromne količine materije gotovo bez skretanja i značajnog gubitka energije. To ih čini posebno vrednim za proučavanje područja svemira koja su teško dostupna klasičnim teleskopima. Njihovi tragovi mogu pomoći naučnicima da bolje razumeju procese u ekstremnim okruženjima, uključujući područja u kojima nastaju čestice ogromnih energija.
Nobelov komitet istakao je da je Halzenova naučna vizija otvorila put novoj oblasti istraživanja. Njegov doprinos nije bio samo u samoj ideji korišćenja antarktičkog leda, već i u dugogodišnjem radu na pretvaranju te ideje u funkcionalnu opservatoriju. IceCube danas predstavlja važan deo međunarodnih istraživanja čestica i kosmičkih pojava.
Halzen je rođen 1944. godine u Belgiji, a doktorirao je na Univerzitetu u Luvenu. Naučnu karijeru nastavio je u Sjedinjenim Američkim Državama, gde je postao profesor na Univerzitetu Viskonsin-Medison. Njegov rad pokazuje kako ideja koja je u početku izgledala gotovo nezamislivo može, posle decenija razvoja, da promeni čitavu oblast nauke.
Nobelova nedelja se nastavlja
Nagrada za fiziku deo je ovogodišnje Nobelove nedelje, tokom koje se redom objavljuju dobitnici u različitim oblastima. Program je počeo nagradom za fiziologiju ili medicinu, a nakon fizike slede priznanja za hemiju i književnost. Nobelova nagrada za mir biće objavljena u petak, dok je Memorijalna nagrada za ekonomske nauke predviđena za naredni ponedeljak.
Ovogodišnje priznanje Halzenu skreće pažnju i na širi značaj eksperimentalne fizike, u kojoj se granice mogućeg često pomeraju korišćenjem neobičnih prirodnih uslova. Umesto klasičnog laboratorijskog prostora, naučnici su u ovom slučaju iskoristili milione tona antarktičkog leda kao deo ogromnog instrumenta. Rezultat je mogućnost da se kosmički događaji proučavaju preko čestica koje su decenijama bile gotovo nedostupne neposrednom posmatranju.
Novčani deo Nobelove nagrade za 2026. godinu iznosi 12 miliona švedskih kruna, odnosno oko 1,2 miliona dolara. Za Halzena je, međutim, priznanje pre svega potvrda višedecenijskog rada na ideji koja je povezala fiziku čestica i astronomiju. Otkrića ostvarena pomoću IceCubea time dobijaju dodatnu težinu, jer otvaraju mogućnost da se svemir proučava ne samo kroz ono što emituje svetlost već i kroz neutrine koji do Zemlje stižu iz njegovih najudaljenijih i najenergičnijih područja.
