Događaji u Seuti, španskoj teritoriji na afričkom tlu, ponovo su skrenuli pažnju na strateški značaj Afrike i njenu povezanost sa evropskim bezbednosnim i političkim interesima. Iza migrantskih kriza, lokalnih sukoba i diplomatskih tenzija često se krije šira borba za uticaj, prirodne resurse i kontrolu važnih trgovačkih pravaca.
Afrika je postala jedno od ključnih područja globalnog nadmetanja, zahvaljujući velikim rezervama nafte, gasa i minerala, mladom stanovništvu i položaju između Evrope, Azije i Atlantskog okeana. Ipak, kontinent bogat resursima suočava se sa siromaštvom, političkom nestabilnošću i oružanim sukobima koji usporavaju njegov razvoj.
Geografija i resursi određuju strateški značaj
Savremena geopolitika ne svodi se samo na vojnu kontrolu teritorije. Pomorski prolazi, luke, energetska infrastruktura i kopneni transportni koridori imaju sve veći značaj za međunarodnu trgovinu i bezbednost. Sredozemlje, Suecki kanal, Crveno more i moreuz Bab el Mandeb povezuju ključna svetska tržišta, pa svaka kriza na tim pravcima može imati posledice daleko izvan regiona.
Tehnologija je promenila način vođenja ratova, ali geografija nije izgubila značaj. Kontrola teritorije, prirodnih bogatstava i stanovništva i dalje predstavlja važan izvor političke i vojne moći. Afrika je zbog svog položaja i resursa posebno izložena nadmetanju država koje žele da obezbede dugoročan pristup tržištima i strateškim sirovinama.
Uprkos velikom potencijalu, milioni stanovnika suočavaju se sa ekstremnim siromaštvom, nedostatkom čiste vode i prehrambenom nesigurnošću. Taj raskorak između bogatstva kontinenta i životnih uslova stanovništva jedan je od njegovih najvećih razvojnih problema.
Velike sile šire svoj uticaj
Sjedinjene Američke Države i Kina nadmeću se za ekonomski uticaj, investicije i pristup tržištima, dok Rusija razvija bezbednosne i političke veze sa pojedinim afričkim državama. Francuska pokušava da očuva deo ranijeg uticaja, dok Turska, Japan i države Persijskog zaliva jačaju svoje diplomatsko, privredno i vojno prisustvo.
Za afričke države takva konkurencija može predstavljati priliku da obezbede povoljnije investicije, infrastrukturne projekte i nove trgovinske sporazume. Međutim, kada se interesi stranih sila povežu sa lokalnim sukobima, posledice često snosi stanovništvo.
Zato je sposobnost afričkih vlada da pregovaraju sa različitim partnerima i sačuvaju političku samostalnost od presudnog značaja. Kontinent nije samo prostor na kojem se sukobljavaju tuđi interesi već i skup država koje nastoje da ojačaju sopstveni položaj.
Sever Afrike povezuje Evropu sa regionalnim krizama
Egipat, Libija, Tunis, Alžir i Maroko imaju važnu ulogu u odnosima Evrope sa Afrikom. Njihov značaj proizlazi iz energetskih resursa, migrantskih ruta i položaja uz Sredozemno more, ali i iz unutrašnjih političkih problema i međusobnih sporova.
Egipat nastoji da zaštiti svoje interese u istočnom Sredozemlju i na Crvenom moru, dok pitanje korišćenja voda Nila i etiopske brane ostaje izvor napetosti sa Etiopijom. Libija se i dalje suočava sa političkom podeljenošću, suparničkim centrima vlasti i uticajem stranih aktera, uprkos periodima relativne stabilizacije.
Alžir i Maroko imaju ozbiljne nesuglasice, prvenstveno zbog statusa Zapadne Sahare. Istovremeno, Alžir je važan snabdevač Evrope prirodnim gasom, dok Maroko razvija privredne i diplomatske veze sa zapadnim državama. Njihovo rivalstvo otežava regionalnu saradnju i dodatno komplikuje geopolitičke odnose severozapadne Afrike.
Sahel ostaje jedno od najopasnijih područja
Južno od Sahare nalazi se Sahel, region koji poslednjih godina obeležavaju vojni udari, slabljenje državnih institucija i širenje ekstremističkih grupa. Mali, Burkina Faso i Niger udružili su se u Savez država Sahela, nastojeći da samostalnije rešavaju bezbednosne probleme i smanje zavisnost od ranijih zapadnih partnera.
Ipak, napadi grupa povezanih sa Al Kaidom i Islamskom državom, kao i lokalne pobune, nastavljaju da ugrožavaju stanovništvo. Slaba kontrola pustinjskih i pograničnih područja omogućava oružanim grupama da se kreću između država, dok nasilje izaziva raseljavanje i prekida privredne aktivnosti.
Promene u Sahelu odražavaju i šire međunarodno nadmetanje. Francuska je izgubila deo ranijeg uticaja, dok je Rusija ojačala veze sa pojedinim vlastima u regionu. Sjedinjene Američke Države i Kina, sa druge strane, nastoje da očuvaju ili prošire svoje strateške i ekonomske interese.
Rog Afrike kontroliše važne pomorske pravce
Rog Afrike ima veliki značaj zbog položaja uz Crveno more i moreuz Bab el Mandeb, kojim prolaze važni trgovački tokovi. U Džibutiju se nalaze vojne baze Sjedinjenih Američkih Država, Kine, Francuske, Japana i Italije, što pokazuje koliko je ovaj prostor važan za međunarodnu bezbednost.
Somalija se suočava sa slabom državnom kontrolom, regionalnim podelama i napadima islamističke grupe Al Šabab. Istovremeno, odnosi sa samoproglašenim Somalilendom i interesovanje stranih država dodatno komplikuju regionalnu situaciju.
Etiopija, jedna od najvećih afričkih država po broju stanovnika, suočava se sa unutrašnjim sukobima i napetostima sa susedima. Njena nastojanja da obezbedi pristup moru izazivaju zabrinutost u regionu, dok sporovi oko Nila dodatno opterećuju odnose sa Egiptom i Sudanom.
Ratovi u Sudanu i Kongu imaju šire posledice
Sudan je od 2023. godine zahvaćen razornim ratom između sudanske vojske i paravojnih Snaga za brzo reagovanje. Sukob je izazvao masovno raseljavanje, nestašice hrane i urušavanje javnih službi, dok interesi stranih aktera dodatno komplikuju mogućnost postizanja mira.
U istočnom delu Demokratske Republike Kongo sukobi su povezani sa delovanjem brojnih oružanih grupa i regionalnim rivalstvima. Kinšasa optužuje Ruandu da podržava pobunjenički pokret M23, što Kigali osporava. Borba za kontrolu rudnih bogatstava dodatno podstiče nestabilnost u zemlji koja raspolaže važnim mineralima za savremenu industriju i proizvodnju baterija.
Problemi postoje i u basenu jezera Čad, gde Boko Haram i druge ekstremističke grupe napadaju stanovništvo Nigerije i susednih zemalja. U pojedinim delovima Centralne Afrike i Mozambika takođe traju sukobi koji ugrožavaju bezbednost i usporavaju ekonomski razvoj. Ipak, Afrika nije jedinstven prostor krize. Brojne države nastavljaju da razvijaju privredu, infrastrukturu i obrazovanje, uprkos problemima u susednim regionima. Razlike među zemljama zato su podjednako važne za razumevanje kontinenta kao i zajednički bezbednosni izazovi.
Srbija ima prostor za jačanje saradnje
Za Srbiju Afrika predstavlja mogućnost za razvoj diplomatskih, privrednih i obrazovnih veza. Nasleđe Pokreta nesvrstanih pruža dobru osnovu za saradnju, ali dugoročni odnosi zahtevaju konkretne projekte, održive investicije i obostranu korist. Energetika, građevinarstvo, poljoprivreda, obrazovanje i zdravstvo oblasti su u kojima postoji prostor za nova partnerstva. Iskustvo srpskih kompanija u infrastrukturnim projektima, kao i programi stipendiranja afričkih studenata, mogu doprineti dugoročnom povezivanju.
Srbija može nastaviti da razvija odnose sa zemljama poput Egipta, Alžira, Maroka, Nigerije i Južnoafričke Republike, bez nepotrebnog svrstavanja u njihove međusobne sporove. Takav pristup zahteva doslednu diplomatiju, razumevanje lokalnih prilika i pažljivu procenu ekonomskih i političkih rizika. Značaj Afrike u međunarodnim odnosima nastaviće da raste zbog prirodnih resursa, demografskih kretanja i strateškog položaja. Ipak, budućnost kontinenta neće zavisiti samo od nadmetanja velikih sila već i od sposobnosti afričkih država da ojačaju institucije i pretvore svoja bogatstva u bolji život stanovništva.
Za Srbiju je zato važno da afričke zemlje posmatra kao dugoročne partnere, a ne samo kao prostor geopolitičkih sukoba. U svetu koji se menja, širenje saradnje i održavanje raznovrsnih međunarodnih veza mogu postati važna prednost.
Dnevnik/UN
