Evropska unija suočava se sa sve izraženijim demografskim padom: broj rođenih opada, žene se sve kasnije odlučuju za prvo dete, a nijedna država članica ne dostiže nivo fertiliteta potreban za prostu zamenu generacija. Prema podacima Evrostata za 2024. godinu, na jednu ženu u EU dolazilo je prosečno 1,34 deteta, što je najniža vrednost u uporedivoj statističkoj seriji od 2001. godine.
Tokom iste godine u Uniji je rođeno približno 3,55 miliona dece, oko 3,3 odsto manje nego 2023. godine. Ovakav trend prevazilazi pitanje porodičnih odluka: on utiče na buduću veličinu radne snage, održivost penzionih sistema i troškove zdravstvene i socijalne zaštite. Za Srbiju, koja se takođe suočava sa starenjem stanovništva, iseljavanjem i dugotrajnim smanjenjem broja stanovnika, evropski pokazatelji predstavljaju upozorenje da demografski izazovi nisu ograničeni na jednu zemlju ili region.
Nijedna članica ne dostiže nivo zamene generacija
Da bi se stanovništvo dugoročno obnavljalo bez uticaja migracija, u razvijenim zemljama potrebno je približno 2,1 dete po ženi. Prosek EU od 1,34 znatno je ispod tog nivoa, što znači da sadašnji broj rođenih nije dovoljan da nadoknadi generacije koje stare i umiru. Posledice se ne osećaju svuda istim tempom, jer na demografska kretanja utiču i starosna struktura stanovništva, očekivani životni vek i migracije.
Posebno zabrinjavaju pojedini delovi južne i istočne Evrope, gde je fertilitet pao ispod jednog deteta po ženi. Takav pokazatelj zabeležen je u 16 regiona Španije, sedam regiona Poljske, pet regiona Italije i tri regiona Grčke, kao i u po dva regiona Nemačke i Litvanije. U tim sredinama smanjenje broja rođenih može dodatno da oteža održavanje škola, zdravstvenih ustanova i drugih javnih usluga, naročito ako mladi istovremeno odlaze u veće gradove ili inostranstvo.
Za Srbiju je ovaj problem posebno značajan u manjim opštinama i selima, gde se manji broj rođenih često prepliće sa odlaskom mladih i smanjenjem broja stanovnika radnog uzrasta. Čak i kada se natalitet privremeno popravi, rezultati demografskih mera ne mogu odmah da promene starosnu strukturu stanovništva. Zbog toga se dugoročna demografska politika ne može svesti samo na novčane podsticaje za rođenje deteta, već zahteva i dostupne vrtiće, sigurnije zaposlenje, rešavanje stambenog pitanja i uslove za usklađivanje rada i porodičnog života.
Bugarska prednjači, ali ni ona nije dostigla cilj
Među članicama EU najviša stopa fertiliteta zabeležena je u Bugarskoj, sa 1,72 deteta po ženi. Slede Francuska sa 1,61 i Slovenija sa 1,52 deteta po ženi. Na drugom kraju lestvice nalaze se Malta, sa 1,01, Španija sa 1,10 i Litvanija sa 1,11 deteta po ženi.
Razlike pokazuju da demografski pad nije jednak u svim državama, ali nijedna od njih nije dostigla nivo potreban za prostu reprodukciju stanovništva. Čak i zemlje sa relativno povoljnijim rezultatima suočavaju se sa pitanjem kako da očuvaju broj stanovnika i ublaže posledice starenja. Migracije mogu da utiču na ukupnu brojnost stanovništva i starosnu strukturu, ali ne menjaju činjenicu da je fertilitet u celoj Uniji ispod nivoa zamene generacija.
U javnim raspravama o demografiji često se pominju poreklo, vera i migraciona struktura stanovništva. Međutim, za zaključke o njihovom uticaju na broj rođenih neophodni su uporedivi podaci o fertilitetu različitih grupa, a osnovni pregledi Evrostata ne pružaju sve takve informacije. Samo prisustvo određene zajednice u stanovništvu nije dovoljno da se objasne razlike u stopama rađanja između država.
Važnu ulogu imaju i ekonomska sigurnost, dostupnost stanovanja, troškovi podizanja dece i mogućnost roditelja da usklade posao i porodične obaveze. Zbog toga se visina fertiliteta ne može pouzdano objasniti jednim faktorom niti se iskustvo jedne države može jednostavno preslikati na drugu. Za Srbiju je posebno važno da mere podrške porodicama prate stvarne potrebe roditelja, od ranog detinjstva do obrazovanja i zapošljavanja.
Prvo dete dolazi sve kasnije
Starosna granica za prvo roditeljstvo nastavlja da raste širom EU. Prosečna starost žena pri rođenju prvog deteta povećala se sa 28,9 godina 2014. na 29,9 godina 2024. godine. Najviša je u Italiji, gde žene prvo dete u proseku rađaju sa 31,9 godina, dok su među državama sa najmlađim prvorotkinjama Bugarska, Rumunija i Slovačka.
Istovremeno, povećava se udeo dece koju rađaju žene starije od 40 godina. Prema navedenim podacima, taj udeo porastao je sa oko tri odsto ukupnog broja rođenih pre dve decenije na približno šest odsto. To ne znači da je kasnije roditeljstvo samo po sebi uzrok demografskog pada, ali pokazuje koliko su se promenili životni obrasci i vreme u kojem ljudi zasnivaju porodicu.
Na odluku o roditeljstvu mogu da utiču duže obrazovanje, nesigurni ugovori o radu, visoke cene stanova i odlaganje finansijske samostalnosti. U Srbiji se tome pridružuju razlike između velikih gradova i manjih sredina u dostupnosti posla, vrtića i zdravstvenih usluga. Kada se roditeljstvo odlaže, period tokom kojeg je moguće imati više dece može da bude kraći, mada se odluke i okolnosti razlikuju od porodice do porodice.
Demografske promene zato zahtevaju dugoročan pristup, a ne oslanjanje na kratkotrajne kampanje ili pojedinačne mere. Manji broj rođenih danas znači manje mladih koji će za dve decenije ulaziti na tržište rada, dok će udeo starijih građana nastaviti da raste. I za Srbiju i za ostatak Evrope ključno pitanje biće da li mogu da stvore uslove u kojima ljudi koji žele decu imaju realnu mogućnost da ih podižu bez stalne ekonomske neizvesnosti.
Demografska slika EU pokazuje da ni ekonomski razvijenije zemlje nisu imune na pad nataliteta. Bez obzira na razlike među državama, zajednički izazov ostaje kako uskladiti porodični život, zaposlenje i finansijsku sigurnost, uz istovremeno prilagođavanje društva sve starijem stanovništvu. Za Srbiju je to pitanje budućnosti čitavih zajednica, od velikih gradova do sela u kojima se smanjenje broja stanovnika već vidi u svakodnevnom životu.
