Gotovo pet decenija nakon istorijskog sletanja na Mars, rezultati jedne od najpoznatijih NASA misija ponovo su u centru pažnje naučne zajednice. Sve veći broj istraživača smatra da bi podaci prikupljeni još 1976. godine mogli da ukazuju na mogućnost da su prve automatske laboratorije na Crvenoj planeti zabeležile tragove biološke aktivnosti.
Iako tadašnji zaključak nije išao u tom pravcu, razvoj tehnologije i nova otkrića podstakli su naučnike da ponovo analiziraju gotovo pola veka stare eksperimente.
Misije Viking 1 i Viking 2 predstavljale su prekretnicu u istraživanju Sunčevog sistema. Njihov zadatak nije bio samo da fotografišu površinu Marsa, već i da pokušaju da odgovore na jedno od najvećih pitanja moderne nauke – da li je život ikada postojao ili možda i dalje postoji na toj planeti. Upravo zbog toga rezultati tih misija ni danas ne prestaju da izazivaju rasprave.
Eksperiment koji i dalje deli naučnike
Kada je Viking 1 sleteo na Mars u julu 1976. godine, a nešto kasnije mu se pridružio i Viking 2, obe letelice bile su opremljene instrumentima za izvođenje bioloških eksperimenata direktno na površini planete. Naučnici su analizirali uzorke marsovskog tla pokušavajući da otkriju reakcije koje bi mogle da ukažu na prisustvo mikroorganizama. To je bio prvi put da je takav test izveden van Zemlje.
Jedan od najpoznatijih eksperimenata, nazvan Labeled Release, podrazumevao je dodavanje hranljivih materija uzorcima zemljišta i praćenje eventualnog oslobađanja gasova. Rezultati su pokazali reakcije koje su po mnogo čemu podsećale na metabolizam mikroorganizama poznatih na Zemlji. Upravo zbog toga deo istraživača smatrao je da bi letelice mogle da budu prve koje su zabeležile znakove života na Marsu.
Međutim, drugi instrument na istoj misiji nije uspeo da potvrdi prisustvo organskih jedinjenja u analiziranim uzorcima. Zbog tog neslaganja većina naučnika zaključila je da su neobične reakcije verovatnije posledica hemijskih procesa u marsovskom tlu nego biološke aktivnosti. Takvo tumačenje postalo je zvaničan stav koji je decenijama dominirao naučnom zajednicom.
Nova otkrića menjaju pogled na stare podatke
Razvoj svemirskih istraživanja doneo je nova saznanja koja su ponovo otvorila pitanje da li su zaključci iz sedamdesetih godina bili preuranjeni. Kasnije misije na Marsu registrovale su organske molekule, čime je odbačena pretpostavka da ih na toj planeti uopšte nema. Time je oslabljen jedan od ključnih argumenata na kojima je počivala prvobitna interpretacija rezultata Viking programa.
Geološka istraživanja otkrila su i tragove drevnih jezera, rečnih tokova i mineralnih naslaga koje ukazuju da je Mars nekada imao znatno povoljnije uslove za razvoj života nego što se ranije pretpostavljalo. Pojedine stenske formacije nastale su u okruženjima koja na Zemlji često predstavljaju staništa mikroorganizama. Takva otkrića ne potvrđuju postojanje života, ali značajno menjaju način na koji se tumače podaci prikupljeni pre gotovo pola veka.
Pojedini istraživači smatraju da ograničenja tadašnje tehnologije mogu biti razlog zbog kojeg određeni biološki tragovi nisu pravilno prepoznati. Istovremeno, postoje pretpostavke da eventualni mikroorganizmi ne opstaju na samoj površini Marsa, već nekoliko centimetara ispod nje, gde su zaštićeniji od intenzivnog ultraljubičastog zračenja i ekstremnih temperaturnih promena.
Potraga za odgovorom još nije završena
Savremeni astrobiolozi upozoravaju da jedan negativan rezultat ne mora nužno da poništi nalaze drugih eksperimenata sprovedenih tokom iste misije. Upravo zato arhiva Viking programa danas predstavlja izuzetno vredan naučni materijal koji se poredi sa podacima prikupljenim savremenim roverima i orbitnim letelicama. Svaka nova analiza doprinosi boljem razumevanju uslova koji vladaju na Marsu.
Naredne misije trebalo bi da donesu još preciznije instrumente sposobne da otkriju i najslabije tragove organskih jedinjenja ili mogućih bioloških procesa. Naučnici veruju da će upravo kombinacija novih merenja i istorijskih podataka omogućiti pouzdanije zaključke nego što je to bilo moguće sedamdesetih godina prošlog veka. Zbog toga se rezultati Viking programa danas posmatraju iz sasvim drugačije perspektive.
Čak i ako jednog dana budu pronađeni ubedljivi dokazi o životu na Marsu, pred istraživačima će ostati još jedan veliki izazov. Biće potrebno da pokažu da eventualni mikroorganizmi zaista potiču sa Crvene planete, a ne da su slučajno preneti sa Zemlje tokom višedecenijskog istraživanja svemira.
Odgovor na to pitanje mogao bi da promeni razumevanje života u Sunčevom sistemu i zauvek izmeni pogled čovečanstva na sopstveno poreklo.
